محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( شارح : مير محمد اكبر بن محمد شاه ارزانى )

138

مفرح القلوب ( شرح قانونچه ) ( فارسى )

در اقليم دوم و سوم مشترك كهنبايت و سورت هر دو بندر مشهوراند . سومنات شهرى است بر ساحل درياى عمان . ناگور شهرى است معروف . برار ولايتى است قريب به خانديس و دكهن . بگلانه ولايتى است ميان دكهن و گجرات و خانديس . بنگاله ولايتى است در غايت وسعت منقسم مىشود به بيست و دو تومان چون : شريف‌آباد و سانگام و سليم‌آباد و گور و سنارگانو و سرىهمت و جنت‌آباد و گهوراگهات و نارنگ‌آباد و جهانگيرنگر كه در اين زمان دارالملك آن سرزمين است و اكبرنگر كه مسمى است به راج‌محل و جزآن . اوديسه ولاتى است مشهور در هند و آن را گج‌پتى گويند ميان كلكنده و بنگاله واقع شده . اجمير در راجپوتانه واقع است و مزار خواجه معين الدين چشتى رض بمثابه مهر منير تابان است . اجودهن از بلاد پنجاب است . بنارس معروف است . بهار شهرى است در سرحد بنگاله . قنوج معروف است . كوچ ولايتى است ميان بنگاله و جيتا و گورگان . از لفظ هند تا اينجا همه بلاد هند است كه در اين اقليم واقع است . بحرين ولايتى است ميان بصره و عمان . حجاز ولايتى است ميان يمن و شام مشتمل بر مكه معظمه و مدينه منوره و طايف و تهامه و بحران و جز آن . مصر ولايتى است مشترك در دوم و سوم . جده بندر معروف است . گنك‌دژ شهرى است در توران . تبت ولايتى است ميان چين و هند . و جزيرهء سقوطره در بحر مغرب است . فارس شهرى است در بلاد بربر . سند ولايتى است برابر هند ، سند و هند هر دو برادر بودند از اولاد حام بن نوح كه در اين موضع سكونت داشتند . فتح در اقليم سوم ابتداى او از مشرق بلاد چين بود و بر بلاد يأجوج مأجوج و شمال بلاد تركستان و وسط بلاد كابل گذردپس حصار قندهار و وسط بلاد كرمان و سيستان و بلاد فارس و عراق و جنوب ديار بكر و شمال بلاد مغرب و وسط ولايت شام بگذرد ، پس بر بلاد مصر و اسكندريه و وسط قادسيه و قيران و بلاد كلنجه گذشته به بحر اعظم منتهى شود . اماكن كه در وى هستند اين‌اند : ايران مملكتى است در غايت وسعت ، عراق عرب ولايت است در ايران . بغداد شهرى است مشهور و به مرقد شريف اولياى گرام پرنور . كوفه شهرى است معروف . نجف اشرف شهرى است دو فرسنگ از كوفه . سامره شهرى است و در اصل نام وى سرّ من رائى است و مزار فيض آثار حضرت امام على نقى و امام حسن عسكرى رضى اللّه عنهما در آنجا است . و بعضى آن را از اقليم چهارم مىشمرند . مدائن از شهرهاى معروف است در عراق عرب و وى معظم‌ترين بلاد سبعه بود لهذا بدين نام خوانند . و شش ديگر قادسيه و روميه و حيره و بابل و حلوان و نهروان بود و در اين زمان هر هفت شهر مذكور خراب است . بصره شهرى مشهور و معمور است . ابله به ضم همزه و موحده و لام مشدد شهرى است از بصره چهارده فرسخ در غايت خوبى . يزد شهرى است معروف . طبس كيلك شهرى است مشهور . ابرقوة شهرى است كه بالفعل تعلق به عراق دارد . فارس ولايتى است معروف . دارالجود دار الملك ولايت فارس است . زرنج شهرى است مختصر در ايران . اصطخر شهرى عظيم بود الحال جزوى باقى است . بيضا شهرى است معروف و تربتش به غايت سپيد است لهذا بيضا مىخوانند . گازرون شهرى است با طراوت . خوزستان ولايتى است فاسد الهواء . اهواز ناحيتى است و سابق خوزستان به نام